Hành trình Cảm xúc: từ nhận biết đến làm chủ bản thân

Một em bé khóc khi khó chịu.

Một đứa trẻ hét lên khi tức giận.

Rồi một ngày, con có thể nói:

“Con đang buồn.”

Lớn thêm một chút:

“Con đang tức giận vì con chưa chơi xong.”

Và xa hơn:

“Con đang rất giận. Con muốn bình tĩnh một chút rồi mình nói chuyện.”

Đó không chỉ là sự thay đổi trong cách nói.

Đó là một hành trình trưởng thành bên trong.

Từ một đứa trẻ bị cảm xúc dẫn đi…

Con dần học cách:

Nhận ra – gọi tên – hiểu – diễn đạt – điều chỉnh – lựa chọn.

Và từng bước tiến tới một năng lực rất quan trọng:

LÀM CHỦ BẢN THÂN.

1. Cảm nhận – “Có điều gì đó đang xảy ra trong con”

Ban đầu, trẻ chưa biết:

Buồn là gì.
Giận là gì.
Thất vọng là gì.

Con chỉ cảm thấy khó chịu.

Và cơ thể phản ứng:

Khóc.

Hét.

Bám lấy ba mẹ.

Đẩy đồ vật.

Bỏ đi.

Đó là điểm khởi đầu.

Cảm xúc xuất hiện trước khi trẻ có đủ ngôn ngữ để giải thích nó.

2. Nhận biết – “Con đang cảm thấy điều gì?”

Qua trải nghiệm và sự đồng hành của người lớn, trẻ bắt đầu phân biệt:

Con đang vui.

Con đang buồn.

Con đang sợ.

Con đang giận.

Đây là một bước rất quan trọng.

Bởi muốn điều chỉnh một cảm xúc, trước tiên trẻ cần dần nhận ra nó đang tồn tại.

3. Gọi tên – “Con đang tức giận”

Khi cảm xúc có tên, trẻ có thêm một cách thể hiện ngoài hành vi.

Thay vì:

Giận → Ném đồ

trẻ có thể dần chuyển thành:

Giận → “Con đang giận.”

Thay vì:

Buồn → Khóc mà không biết vì sao

con có thể nói:

“Con đang buồn.”

Ngôn ngữ bắt đầu trở thành chiếc cầu giữa thế giới bên trong và thế giới bên ngoài của trẻ.

4. Hiểu nguyên nhân – “Vì sao con cảm thấy như vậy?”

Bước tiếp theo không chỉ là:

“Con giận.”

Mà là:

“Con giận vì bạn lấy đồ chơi khi con chưa chơi xong.”

Không chỉ:

“Con buồn.”

Mà là:

“Con buồn vì ba mẹ phải đi.”

Trẻ bắt đầu kết nối:

Sự việc → Cảm xúc.

Và khi hiểu được nguyên nhân, con có thêm cơ hội tìm ra cách xử lý phù hợp.

5. Diễn đạt nhu cầu – “Con cần gì?”

Đây là bước chuyển rất đẹp.

Từ:

“Con tức!”

đến:

“Con tức vì bạn lấy đồ chơi.”

rồi:

“Con muốn bạn chờ đến khi con chơi xong.”

Từ:

“Con sợ.”

đến:

“Con muốn ba mẹ ở đây với con một chút.”

Trẻ đang học rằng mình không nhất thiết phải hét, đánh, ném hay bỏ chạy để người khác hiểu mình.

Con có thể dùng lời nói để diễn đạt điều mình cần.

6. Điều chỉnh – “Con có thể làm gì với cảm xúc này?”

Cảm xúc vẫn còn đó.

Nhưng trẻ bắt đầu có thêm lựa chọn.

Khi giận:

Con có thể dừng lại.

Khi thất vọng:

Con có thể nghỉ một chút.

Khi chưa làm được:

Con có thể thử lại.

Khi cần:

Con có thể tìm người hỗ trợ.

Khi có xung đột:

Con có thể nói điều mình không thích.

Đây là lúc trẻ bắt đầu hiểu:

“Con không phải làm ngay mọi điều cảm xúc thúc con làm.”

Giữa cảm xúc và hành động bắt đầu xuất hiện một khoảng dừng.

Và chính trong khoảng dừng ấy…

Khả năng làm chủ bản thân bắt đầu hình thành.

7. Nhận ra cảm xúc của người khác – “Bạn đang cảm thấy gì?”

Hành trình Cảm xúc không chỉ hướng vào bên trong.

Khi hiểu mình tốt hơn, trẻ cũng có thể dần quan sát người khác:

Bạn đang buồn.

Em bé đang sợ.

Bạn ấy thất vọng vì bị thua.

Rồi con bắt đầu hỏi:

“Bạn có sao không?”

Đó là lúc Kỹ năng Cảm xúc bắt đầu gặp Kỹ năng Xã hội.

8. Đồng cảm – “Nếu là bạn, con sẽ cảm thấy thế nào?”

Nhận biết cảm xúc của người khác là một bước.

Biết quan tâm đến cảm xúc ấy là một bước sâu hơn.

Con có thể:

An ủi bạn.

Chờ bạn.

Xin lỗi.

Giúp đỡ.

Thay đổi cách hành động khi nhận ra mình làm người khác buồn.

Đó chính là hạt giống của sự đồng cảm.

9. Làm chủ bản thân không phải là kiểm soát mọi cảm xúc

Đây là điều BBF muốn nhấn mạnh.

Một đứa trẻ có Kỹ năng Cảm xúc tốt không phải là đứa trẻ:

Không bao giờ khóc.
Không bao giờ giận.
Không bao giờ sợ.
Không bao giờ thất vọng.

Và càng không phải chỉ là một đứa trẻ luôn “ngoan” theo mong muốn của người lớn.

Làm chủ bản thân không phải là không có cảm xúc.

Mà là:

Con biết mình đang cảm thấy gì.

Con hiểu điều gì đang xảy ra.

Con biết mình cần gì.

Con có thể dừng lại.

Con có thể lựa chọn cách phản ứng phù hợp hơn.

Đó mới là sức mạnh.

Bản đồ Hành trình Cảm xúc BBF

BBF có thể xây hành trình này thành một bản đồ phát triển:

CẢM NHẬN

↓

NHẬN BIẾT

↓

GỌI TÊN

↓

HIỂU NGUYÊN NHÂN

↓

DIỄN ĐẠT NHU CẦU

↓

ĐIỀU CHỈNH

↓

LỰA CHỌN HÀNH VI

↓

NHẬN BIẾT CẢM XÚC NGƯỜI KHÁC

↓

ĐỒNG CẢM

↓

LÀM CHỦ BẢN THÂN

Nhưng đây không phải chiếc thang mà trẻ phải leo thật nhanh.

Con có thể hôm nay tự bình tĩnh được.

Ngày mai lại cần ba mẹ ôm.

Có tình huống con xử lý rất tốt.

Có tình huống quá khó và con lại bật khóc.

Phát triển cảm xúc không phải một đường thẳng.

Vì vậy, đừng dùng bản đồ để hỏi:

“Tại sao con chưa đạt cấp này?”

Hãy dùng nó để hiểu:

“Con đang ở đâu và chúng ta có thể đồng hành với con thế nào?”

BBF không muốn đo cảm xúc bằng “Ngoan – Không ngoan”

BBF có thể nhìn sâu hơn:

Con có nhận ra cảm xúc không?

Con có gọi tên được không?

Con có hiểu nguyên nhân không?

Con có diễn đạt điều mình cần không?

Con có biết tìm sự hỗ trợ không?

Con có khoảng dừng trước hành động không?

Con có thể quay lại sau thất vọng không?

Con có nhận ra cảm xúc của người khác không?

Con có bắt đầu biết đồng cảm không?

Đó mới là một bản đồ phát triển, thay vì một bảng chấm điểm trẻ.

Và tất cả có thể bắt đầu từ những trò chơi rất nhỏ

Một lần con phải chờ đến lượt.

Một lần con thua.

Một lần tòa tháp bị đổ.

Một lần bạn không đồng ý với con.

Một lần con phải thử lại.

Một lần con đóng vai chăm sóc chú gấu đang buồn.

Một lần con nhìn thấy bạn khóc.

Những khoảnh khắc tưởng rất nhỏ ấy đang giúp trẻ thực hành:

Cảm nhận → Nhận biết → Điều chỉnh → Đồng cảm → Trưởng thành.

Và đó cũng là lý do BBF tin rằng:

Chơi chính là một cách học.

Không chỉ học màu sắc.

Không chỉ học con số.

Không chỉ phát triển đôi tay hay tư duy.

Trẻ còn đang học cách sống cùng:

Niềm vui.
Nỗi buồn.
Sự tức giận.
Nỗi sợ.
Thất vọng.
Hy vọng.
Tự hào.
Yêu thương.

Để rồi một ngày…

Khi ba mẹ không còn đứng bên cạnh để nói:

“Con đang giận đấy.”

Con có thể tự nhận ra:

“Mình đang giận.”

Khi ba mẹ không còn nhắc:

“Bình tĩnh lại nào.”

Con có thể tự tạo cho mình một khoảng dừng.

Khi ba mẹ không còn hỏi:

“Bạn đang buồn phải không?”

Con có thể tự bước đến và nói:

“Bạn có sao không?”

Đó là lúc sự đồng hành của tuổi thơ đã dần trở thành năng lực bên trong của một con người.

Và sau tất cả…

Điều chúng ta mong muốn không phải là một đứa trẻ luôn nghe lời.

Mà là một đứa trẻ lớn lên có thể:

Hiểu mình.

Điều chỉnh mình.

Tôn trọng người khác.

Biết yêu thương.

Và đủ khả năng làm chủ chính mình trước những cảm xúc của cuộc đời.

Đó chính là đích đến sâu sắc của hành trình Kỹ năng Cảm xúc.

BBF – 6 Kỹ năng Vàng
Tư duy – Sáng tạo – Xã hội – Ngôn ngữ – Vận động – Cảm xúc

Chơi chính là một cách học.
Mỗi đứa trẻ có một hành trình riêng.
Ba mẹ không làm thay – không ép buộc – hãy đồng hành.